BỘ MÔN CẤP THOÁT NƯỚC TRƯỜNG ĐẠI HỌC XÂY DỰNG VỚI VẤN ĐỀ NƯỚC SẠCH VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CỦA HÀ NỘI

PGS.TS Trần Đức Hạ

Chủ nhiệm bộ môn Cấp thoát nước

 Phó Viện trưởng viện Khoa học và Kỹ thuật Môi trường.

Bộ môn Cấp thoát nước trường Đại học Xây dựng thành lập cuối năm 1966. Hiện nay bộ môn có 20 cán bộ giảng dạy và cán bộ nghiên cứu, trong số đó có 2 giáo sư, 4 phó giáo sư, 4 tiến sĩ, 8 thạc sỹ. Bộ môn  hiện có hai phòng thí nghiệm phục vụ đào tạo và nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ là phòng thí nghiệm hoá nước – vi sinh vật nước và phòng thí nghiệm công nghệ xử lý nước.

Qua 43 năm, các hoạt động đào tạo  và nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ của bộ môn Cấp thoát nước luôn luôn gắn với sự nghiệp phát triển của Thủ đô Hà nội. Bộ môn Cấp thoát nước đã đào tạo được 2010 kỹ sư cấp thoát nước  và kỹ sư xây dựng công trình giao thông công chính các hệ chính quy và tại chức.

Hình 1. Tình hình đào tạo kỹ sư cấp thoát nước-môi trường nước

trong những năm gần đây tại trường Đại học Xây dựng.

Trong số kỹ sư cấp thoát nước – môi trường nước đã được đào tạo tại trường Đại học Xây dựng, nhiều người hiện đang công tác trong các lĩnh vực giao thông công chính, xây dựng, tài nguyên và môi trường tại các cơ quan Hà nội và các cơ quan trung ương đóng trên địa bàn Hà nội. Đặc biệt do nhu cầu phát triển nguồn nhân lực cho các đơn vị thuộc ngành giao thông công chính của Hà nội, trường đại học Xây dựng đã phối hợp với Trung tâm nghiên cứu và đào tạo giao thông công chính tổ chức hai khoá kỹ sư thực hành về xây dựng công trình giao thông công chính, ba khoá đại học tại chức về cấp thoát nước (khoá 38, 40 và 43). Nhiều kỹ sư cấp thoát nước từ trường Đại học Xây dựng đã và đang giữ những trọng trách lớn trong hệ thống giao thông công chính của Hà nội như: giám đốc  và các trưởng phó phòng sở, giám đốc và phó giám đốc các công ty kinh doanh nước sạch, công ty thoát nước, công ty công viên Thống nhất… Sáu (6) thạc sỹ chuyên ngành kỹ thuật môi trường do bộ môn đào tạo hiện đang công tác tại các cơ quan giao thông công chính và xây dựng của Hà nội.

Hình 2. Hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học tại bộ môn Cấp thoát nước.

Thực hiện phương châm đào tạo lý thuyết ở nhà trường và thực hành tại các cơ sở sản xuất, các đợt thực tập công nhân kỹ thuật và thực tập tốt nghiệp của các khoá sinh viên cấp thoát nước phần lớn đều triển khai trên địa bàn Hà nội. Các nhà máy nước thuộc công ty kinh doanh nước sạch Hà nội, các xí nghiệp thoát nước, các xí nghiệp môi trường đô thị Hà nội là địa chỉ thân quen của sinh viên cấp thoát nước – môi trường nước trường đại học Xây dựng. Ngay cả những ngày trường Đại học Xây dựng còn ở trên đất Hương Canh Vĩnh Phú, các hoạt động đào tạo của bộ môn Cấp thoát nước vẫn gắn chặt với thực tế sản xuất tại các công ty cấp nước và công ty thoát nước Hà nội. Các lớp cấp thoát nước K18, K19 và K20 đã được Công ty thoát nước Hà nội giao cho  trực tiếp  thi công lắp đặt các tuyến cống thoát nước tại Gia Lâm, phố Đặng Tất, Vân Hồ, Chợ Mơ … trong các đợt thực tập năm 1976, 1977 và 1978.  Đã hơn 25 năm, các tuyến cống thoát nước này vẫn hoạt động tốt. Những đóng góp  này của thầy giáo và sinh viên Bộ môn Cấp thoát nước đã được UBND thành phố Hà nội  tặng bằng khen năm 1978.

Các công tác nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Bộ môn Cấp thoát nước. Các hệ thống cấp thoát nước và sông hồ Hà nội là đối tượng nghiên cứu của các đề tài nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ của Bộ môn.  Năm 1975, đề tài “Đánh giá hiện trạng thoát nước thành phố Hà nội” do Bộ môn kết hợp với Sở Công trình đô thị Hà nội thực hiện. Từ năm 1980 đến năm 1995, trong các chương trình khoa học trọng điểm Nhà nước về Bảo vệ môi trường như 52-02, 52D, KT-02...Bộ môn Cấp thoát nước đã triển khai nghiên cứu các đề tài như ”Bảo vệ một số nguồn nước sông hồ Hà nội”, “ Đề xuất các biện pháp xử lý nước thải Hà nội” “ Đánh giá hiện trạng môi trường và đề xuất các giải pháp giảm  thiểu ô nhiễm  cho khu công nghiệp Vĩnh Tuy”. Phần lớn các đề tài trong các chương trình này được đánh giá tốt. Thông qua Trung tâm Kỹ thuật môi trường đô thị và khu công nghiệp, các cán bộ của Bộ môn đã chủ trì nhiều đề tài do Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường (trước đây)  và Sở Khoa học và Công nghệ (hiện nay) giao. Các đề tài như “ Lập Atlas ô nhiễm môi trường Hà nội”, “ Đánh giá hiện trạng môi trường và đề xuất các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm cho các khu công nghiệp Hà nội”, “Nghiên cứu tình trạng ô nhiễm nitơ amoni trong nước ngầm Hà nội”… đều đưa ra được những bức tranh về hiện trạng môi trường và đề xuất được những biện pháp khả thi để xử lý ô nhiễm môi trường Hà nội. Hiện nay các cán bộ của Bộ môn Cấp thoát nước Hà nội đang được Sở Khoa học và Công nghệ Hà nội giao cho chủ trì thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học như “Đánh giá chất lượng nước 5 hồ sau khi cải tạo và đề xuất các giải pháp xử lý” (PGS.TS Trần Đức Hạ chủ trì), “ Nghiên cứu chế tạo vật liệu polime phù hợp  và sử dụng làm giá thể vi sinh để xử lý nước thải đô thị và công nghiệp” (PGS.TS Nguyễn Việt Anh chủ trì), “ Xử lý nitơ trong nước ngầm nhà máy nước Pháp Vân – Hà nội” (các kỹ sư Nguyễn Văn Khôi, Bùi Văn Mật, các PGS Cao Thế Hà, Trần Đức Hạ đồng chủ trì), “Đánh giá khả năng tự làm sạch và đề xuất các phương án cải thiện chất lượng nước hồ Yên Sở nhằm đảm bảo yêu cầu xả nước thải ra sông Hồng” (PGS.TS Trần ĐứcHạ chủ trì”... đã được nghiệm thu và đánh giá tốt. Các công trình nghiên cứu khoa học này đã tạo cơ sở cho nhiều luận án tiến sĩ khoa học, tiến sĩ và thạc sĩ bảo vệ thành công như luận án TSKH “Xác định phương pháp tính toán thoát nước mưa đô thị trong điều kiện Việt nam “của Trần Hữu Uyển (1990), luận án TS “ Mô hình hoá quá trình tự làm sạch hệ thống sông hồ đô thị trong điều kiện Việt nam” của Trần Đức Hạ (1991), luận án TS “Xử lý nước thải bằng phương pháp sinh học trong hồ Hà nội” của Lê Hiền Thảo (2000)…

Với các kiến thức và kinh nghiệm tích luỹ được, các giáo sư, phó giáo sư và cán bộ giảng  dạy Bộ môn Cấp thoát nước đã đóng góp một phần cho sự nghiệp bảo vệ môi trường của Thủ đô. Nhiều dự án môi trường và hạ tầng kỹ thuật của Hà nội đều có sự tham gia của cán bộ Bộ môn. Các GS Trần Hiếu Nhuệ, GS Trần hữu Uyển, PGS Trần Đức Hạ, PGS Ưng Quốc Dũng, PGS.TS Nguyễn Việt Anh đã có nhiều ý kiến đóng góp bổ ích cho Dự án Thoát nước Hà nội, Dự án Xử lý nước thải Hồ Tây… Năm 1986, các cán bộ của Bộ môn đã tham gia cùng với viện Quy hoạch Hà nội lập Quy hoạch thoát nước mưa thành phố Hà nội. Từ năm 1988, để hỗ trợ cho Hà nội thực hiện Chương trình cấp nước Phần Lan giai đoạn 1, bộ môn Cấp thoát nước đã cử một cán bộ giảng dạy  trực tiếp tham gia. Phòng thí nghiệm môi trường nước từ năm 1995 đến nay thường xuyên thực hiện nhiệm vụ quan trắc môi trường do Nhà nước giao tại sông Hồng, sông Tô Lịch, sông Kim Ngưu, hồ Tây và hồ Bảy Mẫu. Các số liệu về hiện trạng môi trường nước Hà nội luôn được cập nhật và hình thành nên cơ sở dữ liệu về môi trường Hà nội. Năm 1996 đến năm 1998 các cán bộ của bộ môn Cấp thoát nước và Trung tâm Kỹ thuật môi trường đô thị và khu công nghiệp thực hiện dự án thí điểm “ Xây dựng một số phường xanh sạch đẹp trên địa bàn Hà nội” do Cục Môi trường giao chủ trì. Đề tài “ Nghiên cứu đề xuất mô hình điều hành và quản lý liên tỉnh trên lưu vực sông Nhuệ, nhằm cải thiện chất lượng nước và phục vụ cấp nước an toàn hạ lưu sông Đáy” do Bộ Tài nguyên và Môi trường giao, GS Trần Hiếu Nhuệ chủ trì thực hiện  trong năm 2003 và 2004. Các thầy giáo và sinh viên lớp 43 cấp thoát nước đã triển khai nghiên cứu ứng dụng, đề xuất biện pháp tăng hiệu quả khử sắt cho nhà máy nước Tương Mai Hà nội. Đề tài NCKH của các nhóm sinh viên đã nhận được giải thưởng của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2003.  Nhiều công trình cấp nước và xử lý nước thải trên địa bàn Hà nội do các CBGD của bộ môn chủ trì nghiên cứu, thiết kế và lắp đặt như hệ thống cấp nước khu Cổ Nhuế, trạm xử lý nước cấp Công ty Dệt Hà nội, trạm xử lý nước cấp Công ty Bia Đông Nam Á, trạm xử lý nước thải Công ty Dụng cụ cơ khí xuất khẩu, trạm xử lý nước thải Viện Khoa học và Công nghệ Việt nam… đã góp phần cải thiện điều kiện sản xuất và môi trường tại các doanh nghiệp và cơ quan nghiên cứu trên địa bàn Thủ đô.

 Hà nội là trung tâm của vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc nằm ở miền đất trũng của đồng bằng sông Hồng. Quá trình đô thị hoá và công nghiệp hoá với tốc độ quá nhanh tạo nên những áp lực lớn đối với môi trường và hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Chất lượng môi trường ngày càng xấu đi nếu như không có sự đáp ứng kịp thời của chính quyền, các cơ quan đoàn thể và mọi người dân. Hiện nay, yêu cầu về cấp nước sạch cho nhân dân và xử lý ô nhiễm môi trường là rất cấp bách đối với Hà nội. Để tiến tới 1000 năm Thăng Long - Hà nội, một loạt vấn đề về môi trường và hạ tầng kỹ thuật cần phải giải quyết. Trong lĩnh vực cấp nước, ngoài việc cấp đủ còn cần phải cấp nước sạch đạt các tiêu chuẩn của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Xử lý nước ngầm có hàm lượng hữu cơ và amoni cao ở các nhà máy nước khu vực phía Nam, xử lý ô nhiễm và cải thiện chất lượng nước các hồ đô thị, giải quyết úng ngập đô thị, xử lý tại chỗ và tái sử dụng nước thải tại các khu dân cư và hộ gia đình ven đô, xây dựng hệ thống quan trắc chất lượng nước mặt và nước ngầm, xử lý nước thải các cơ sở sản xuất và bệnh viện trên địa bàn thành phố Hà nội theo Nghị định 64 của Chính phủ, xây dựng chính sách quản lý môi trường trong đó có việc thu phí nước thải theo Nghị định 67 của Chính phủ, giải quyết thất thoát nước cấp đô thị… là những vấn đề lớn mang tính thực tiễn trong sự nghiệp Bảo vệ môi trường của Thành phố Hà nội. Bộ môn Cấp thoát nước trường Đại học Xây dựng đã đi vào những hướng nghiên cứu này.  Trước mắt, Bộ môn Cấp thoát nước và Trung tâm Kỹ thuật môi trường đô thị và khu công nghiệp đề xuất  triển khai một số dự án và đề tài nghiên cứu phát triển (R-D) cụ thể mà đơn vị đã nghiên cứu trong những năm vừa qua để góp phần giải quyết vấn đề nước sạch và môi trường cho Hà nội:

1.Chế tạo và sử dụng giá thể vi sinh dạng sợi acrilic cho các công trình xử lý nitơ trong nước ngầm Hà nội.  Dự án này sẽ dựa trên kết quả hợp tác nghiên cứu của bộ môn Cấp thoát nước với phòng thí nghiệm công nghệ môi trường, trường Đại học Kumamoto (Nhật bản);

2.Xử lý nước thải và cải thiện chất lượng nước các sông hồ thoát nước Hà nội. Đề tài triển khai  trên cơ sở ứng dụng các kết quả nghiên cứu từ trước đến nay của bộ môn Cấp thoát nước, Trung tâm Kỹ thuật môi trường đô thị và khu công nghiệp và của các đơn vị khác;

3. Xây dựng thí điểm mô hình xử lý tại chỗ và tái sử dụng nước thải cho cụm dân cư vùng ngoại thành Hà nội. Dự án dựa trên kết quả của đề tài Quản lý nước thải phân tán do Tổ chức hợp tác phát triển Thuỵ Sĩ (SDC) tài trợ nghiên cứu từ năm 2001 đến nay;

4.Đề xuất biện pháp tổng hợp để giải quyết úng ngập một số vùng trọng điểm của thành phố Hà nội. Đề tài sẽ dựa trên các kết quả nghiên cứu về thoát nước và quản lý đô thị từ trước đến nay của bộ môn Cấp thoát nước và các đơn vị khác thuộc trường Đại học Xây dựng, Bộ Xây dựng...

5.Xử lý nước thải một số bệnh viện và cơ sở sản xuất trên địa bàn Hà nội theo Nghị định 64 của Chính phủ;

6.Giảm thiểu ô nhiễm  môi trường nước các bãi chôn lấp  bằng biện pháp xử lý sinh học và tuần hoàn nước rỉ rác. Dự án này sẽ dựa trên kết quả hợp tác nghiên cứu của bộ môn Cấp thoát nước với Viện Công nghệ môi trường Viện Khoa học và công nghệ Việt nam, Viện Môi trường toàn cầu trường Đại học Kyoto (Nhật bản).

Với đội ngũ cán bộ có kiến thức và kinh nghiệm, có trình độ chuyên môn cao, Bộ môn Cấp thoát nước trường Đại học Xây dựng có thể tham gia giải quyết các vấn đề nóng hổi về cấp nước và môi trường của Thủ đô Hà nội.

Chúng tôi mong muốn tìm kiếm được một cơ chế hợp tác giữa trường Đại học Xây dựng và Thành phố Hà nội phù hợp hơn để các hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và đào tạo có hiệu quả cao.